Περί Κυρίλλου και Υπατίας τής Αλεξανδρινής

..............................

Σήμερα το πρόγραμμα έχει Υπατία την Αλεξανδρινή. Μη νομίζετε όμως πως αυτά που θα διαβάσετε εδώ, θα είναι τα γνωστά που λίγο πολύ όλοι μας έχουμε ακούσει δεξιά κι αριστερά, γιατί θα σας απογοητεύσω - τώρα ευχάριστα ή δυσάρεστα, θα δείξει!
..
Για τις συνθήκες, λοιπόν, τού θανάτου της Υπατίας, έχουν γραφτεί πάρα πολλά ۠ ως επί το πλείστον εις βάρος των χριστιανών. Και εδώ όμως όπως και στο ζήτημα της υποτιθέμενης μιθραϊκής επιγραφής στο Βατικανό, ισχύει δυστυχώς το «βρήκαμε παππά, ας θάψουμε πέντ’-έξι»! Έτσι λοιπόν «αν ρωτήσετε ποια ήταν η Υπατία, θα πάρετε πιθανότατα την εξής απάντηση: “Ήταν εκείνη η όμορφη νεαρή ειδωλολάτρις φιλόσοφος που κατακρεουργήθηκε από τους μοναχούς (ή, γενικότερα, από τους χριστιανούς) το 415 στην Αλεξάνδρεια” (1). Ή ακόμα χειρότερα: “η μαθηματικός που την κατέγδαρε, διαμέλισε και έψησε ο δολοφόνος Πατριάρχης Κύριλλος”»! Οι ισχυρισμοί αυτοί, όμως, όπως επισημαίνει στο συναφές βιβλίο της η διεθνώς αναγνωρισμένη Πολωνή ιστορικός Maria Dzielska, στην πραγματικότητα «δεν βασίζονται σε αρχαίες πηγές, αλλά σε έναν όγκο καλολογίας και ιστορικής λογοτεχνίας» όπου η Υπατία παρουσιάζεται ως «ένα αθώο θύμα τού φανατισμού τού πρώιμου Χριστιανισμού» και ο φόνος της ως «μια πράξη εξαφάνισης τής ελευθερίας τής έρευνας μαζί με την εξαφάνιση των ελληνικών θεοτήτων». (2)

....

Όμως δεν είναι ακριβώς έτσι τα πράγματα. Διότι η ειδεχθής δολοφονία της πραγματικά ξεχωριστής εκείνης προσωπικότητας τού 4ου μεταχριστιανικού αιώνα, όπως συμφωνεί η πλειονότητα των ειδικών επιστημόνων, θα πρέπει να αποσυνδεθεί από την αντιπαγανιστική πολιτική που ακολουθούσε ο Κύριλλος και η Εκκλησία εκείνη την εποχή και να χαρακτηριστεί πολιτική (3). Όχι, μην απορείτε ۠ δεν αγάπησα ξαφνικά τον ρόλο τού χριστιανού απολογητή ούτε μεταστράφηκα! Απλώς δεν μ’ αρέσει να βλέπω μπροστά στα μάτια μου να παραποιούνται κάποια πράγματα κι εμείς αμέριμνοι να τα χάβουμε και να τα αναπαράγουμε. Από ποιον προέρχεται η ανακρίβεια, μού είναι αδιάφορο. Εγώ απλώς την επισημαίνω και προτρέπω σε περαιτέρω προβληματισμό και έρευνα. Ας περιοριστούμε λοιπόν, αγαπητοί φίλοι, στα δεδομένα, κι ας μην φορτώνουμε στους χριστιανούς περισσότερες κατηγορίες απ’ αυτές πού τους αναλογούν - ούτε μία παραπάνω!
..
Αυτή ωστόσο είναι η μία όψη τού νομίσματος για τα δραματικά εκείνα γεγονότα τής Αλεξάνδρειας τού 415. Ή άλλη όψη μας υποχρεώνει να αντιμετωπίσουμε την απολογητική προσπάθεια πλήρους απενοχοποίησης τού Κυρίλλου με απόλυτη άρνηση, καταλογίζοντας του σημαντικό μερίδιο ευθύνης στο τραγικό τέλος της Υπατίας. Διότι μπορεί μεν ο Κύριλλος -όπως με περίσσια έμφαση τονίζουν οι χριστιανοί απολογητές και θεολόγοι παραπέμποντας στο «επιστημονικό και ερευνητικά τεκμηριωμένο “Συμπέρασμα” τής Dzielskaν» -, να μην μπορεί «να θεωρηθεί νομικά υπεύθυνος για τον σχεδιασμό του εγκλήματος» (4), για τα υπόλοιπα όμως τής σελίδας 182 τηρούν άκρα τού τάφου σιωπή. Τι λέει εκεί; Α τίποτα ιδιαίτερο۠ απλώς ότι η συμβολή τού Πατριάρχη στο έγκλημα «υπήρξε μεγάλη, ακόμα και αν δεχτούμε ότι ο φόνος σχεδιάστηκε και πραγματοποιήθηκε […] εν αγνοία του», ότι «ήταν ο βασικός υποκινητής τής εκστρατείας εναντίον τής Υπατίας, υποδαυλίζοντας την προκατάληψη και την εχθρότητα εναντίον τής φιλοσόφου» και ότι «ανεξαρτήτως αν ήταν άμεσα ή έμμεσα αναμεμιγμένος, ο Κύριλλος παραβίασε τις αρχές τής χριστιανικής ηθικής τάξης, τις οποίες ήταν ταγμένος να τηρεί και να αναπτύσσει»!
..
Πέραν τούτου, δύο ενστάσεις ακόμα:
....
Πρώτον, τι νόημα έχει η επισήμανση πως «είναι αναντίρρητο ότι ο Κύριλλος κατά την διάρκεια τής δολοφονίας τής Υπατίας απουσίαζε από την Αλεξάνδρεια»; Δηλαδή δεν θα μπορούσε να είχε δώσει τις εντολές και να έφυγε από την πόλη έχοντας έτοιμο το απαραίτητο άλλοθι; Αυτό δεν υποτίθεται ότι έκανε κι ο Νέρων στον εμπρησμό τής Ρώμης; Να, ορίστε τι γράφει για το θέμα αυτό κάποιος απολογητής ο οποίος -ανυποψίαστος για τις παρενέργειες του επιχειρήματός του- στο ζήτημα της Υπατίας επικαλείται αυτό ακριβώς που στην περίπτωση τού Νέρωνα θεωρεί ασήμαντο, τη φυσική, δηλαδή, απουσία τού υπόπτου από τον τόπο του εγκλήματος: ..

Ο σύγχρονος σκεπτικισμός έχει τις αμφιβολίες του για το αν ο Νέρωνας υπήρξε ο εντολοδόχος εμπρηστής. Ένα από τα επιχειρήματα που επικαλείται ο σκεπτικισμός είναι πως ο Νέρωνας απουσίαζε από την Ρώμη την βραδιά της πυρκαγιάς και βρίσκονταν στο εξοχικό του, περίπου 30 χιλιόμετρα μακριά. Ασφαλώς αυτό ειδικά το επιχείρημα δεν μπορεί να στέκει, εφόσον αν την είχε θελήσει ο ίδιος, δεν χρειαζόταν να βρίσκεται επί τόπου, λες και αυτοπροσώπως έπρεπε να ανάψει τους δαυλούς τού εμπρησμού. […] Μήπως η χιλιομετρική απόσταση απομακρύνει τους ανθρώπους από τις όποιες ευθύνες όταν και όποτε αυτές υπάρχουν ή μήπως εμποδίζει τον αυτοκράτορα από το να διοικεί την αυτοκρατορία;... 

Λοιπόν; Έχετε να πείτε τίποτα;

Πέραν τούτου όμως, από ποιες ακριβώς λεπτομέρειες προκύπτει αβίαστα ότι ο Κύριλλος όντως έλειπε από την Αλεξάνδρεια όταν έγινε το κακό; Παρόλο που -όπως καταδείχθηκε παραπάνω- το στοιχείο αυτό δεν έχει κάποια ουσιαστική αποδεικτική αξία, θα είχε ενδιαφέρον να βλέπαμε κάποιες τεκμηριωμένες πηγές ή τέλος πάντων, κάποιους αναλυτικότερους συσχετισμούς επί τού θέματος.
..
Η δεύτερη δε ένσταση για την οποία έκανα λόγο αφορά τον ισχυρισμό ότι «ο Συνέσιος ο Κυρηναίος (+416), καθηγητής (σ. σ. ΜΑΘΗΤΗΣ, ρε παιδιά, μαθητής!) και θαυμαστής τής Υπατίας, μέσα από την αλληλογραφία του με την Υπατία άφησε την πληροφορία ότι η νεοπλατωνική φιλόσοφος είχε εκφράσει την επιθυμία της να γίνει Χριστιανή: "ποθώ γαρ Χριστιανή αποθανείν"».

Την πληροφορία αυτή μνημονεύει (χωρίς πηγές)* στο βιβλίο του Παγανιστικός Ελληνισμός ή Ελληνορθοδοξία; και ο π. Γ. Δ. Μεταλληνός τον οποίο και επικαλούνται οι διάφοροι απολογητές. Αυτό όμως που στα κείμενά τους… όλως τυχαίως λείπει από την επίμαχη παράγραφο, είναι η… ενοχλητική επιφύλαξη «φέρεται να του είπε» (5)! Πείτε μου, λοιπόν, ειλικρινά, αγαπητοί μου φίλοι, γιατί δεν παραθέσατε το επίμαχο απόσπασμα αυτούσιο, αλλά φρενάρατε αμέσως μετά το «αποθανείν»;; Για ποιον λόγο το κάνατε αυτό; Μήπως επειδή το «φέρεται να του είπε» μετρίαζε αισθητά το «είχε εκφράσει την επιθυμία» που προηγούνταν; Προτού λοιπόν να κατακεραυνώνετε αθέους, νεοπαγανιστές, αιρετικούς -κοντολογής, όλους εκείνους που δεν πιστεύουν το ίδιο που εσείς πιστεύετε- και να φτιάχνετε μακροσκελείς καταλόγους με όλες τις «δόλιες μεθόδους παραπλάνησης και εξαπάτησης» που αυτοί χρησιμοποιούν, μην αμελείτε να κάνετε και την απαραίτητη αυτοκριτική. Το ξέρω, δεν χρειάζεστε τη συμβουλή τού «blogger Κωστάκη», αλλά παρ’ όλα αυτά εγώ σας τη δίνω: Ελέγχετε, λοιπόν, πολύ προσεχτικά αυτά που γράφετε, αγαπητοί μου φίλοι, γιατί συχνά εκτίθεστε. Κι εγώ βέβαια, όπως θα ’χετε διαπιστώσει, την κριτική μου αυτή δεν την εκφράζω έτσι γενικά κι αόριστα αερολογώντας και ρητορεύοντας για να δημιουργήσω εντυπώσεις, αλλά σας επισημαίνω πάντοτε με απόλυτη σαφήνεια πού ακριβώς είστε οφσάιντ. Αν είχατε κάνει δε κι εσείς το ίδιο τότε που έπρεπε, το μπλογκ ετούτο πιθανότατα δεν θα είχε χρειαστεί ποτέ να φτιαχτεί!



Π Α Ρ Α Π Ο Μ Π Ε Σ

[1] Maria Dzielska, Υπατία η Αλεξανδρινή, σελ. 17, εκδ. ΕΝΑΛΙΟΣ

[2] Ομ., σελ. 17-18

[3] Ομ., σελ. 192

[4] Ομ., σελ. 182

[5] Σελ. 140

* (09/02/2010) Λάθος εκ παραδρομής: ο π. Μεταλληνός άντλησε την επίμαχη

πληροφορία από τη Βιογραφία τής φιλοσόφου Ελληνίδος Υπατίας τού Βασιλείου

Μυρσιλίδου, ο οποίος με τη σειρά του είχε βασιστεί σε μια παράδοση τής Λαοδικείας

στη Μ. Ασία, «κατά την οποία ο Συνέσιος παρουσίασε επιστολή τής Υπατίας, που

εξέφραζε την επιθυμία να γίνει χριστιανή και θα βαπτιζόταν το Μ. Σάββατο τού έτους

εκείνου.», Μεταλληνός. σ. 143-4.

«Λάβετε, φάγετε...» - ποιος το είπε τελικά;

.....

Σε κάποια παλαιότερη ανάρτηση μιλήσαμε για τις εκπληκτικές ομοιότητες τού χριστιανισμού με προγενέστερες παγανιστικές λατρείες, εξετάζοντας παράλληλα τις δύο χριστιανικές θεωρίες που φιλοδοξούσαν να δώσουν μία πειστική εξήγηση για το εντυπωσιακό αυτό φαινόμενο. Η πρώτη εξήγηση που δόθηκε ήταν ως γνωστόν εκείνη τής «διαβολικής μίμησης», αυτή όμως που τελικά επικράτησε ήταν η θεωρία τού «σπερματικού λόγου». Ανεξάρτητα από τα τρωτά σημεία αμφοτέρων των θεωριών, θα πρέπει ωστόσο να επισημανθεί ότι σε κάποιες περιπτώσεις ο δανεισμός ακολούθησε αντίστροφη οδό, οι ομοιότητες δηλαδή στην πραγματικότητα ανάγονται πιθανότατα σε μεταγενέστερη χριστιανική επιρροή. Όπως και να ’χει, το γεγονός ότι κάποιος αδυνατεί να ταυτιστεί με τις χριστιανικές δοξασίες, ασφαλώς και δεν σημαίνει πως θα πρέπει να θεωρεί συλλήβδην κάθε ομοιότητα αντιγραφή.

Μία, λοιπόν, από τις περιπτώσεις εκείνες όπου παρά την ευρύτατα διαδεδομένη αντίληψη περί τού αντιθέτου, η κατηγορία περί «χριστιανικής λογοκλοπής» βασίζεται σε εξαιρετικά αμφισβητούμενα -εν μέρει ακόμα και ανύπαρκτα- στοιχεία, συνδέεται με την περίφημη μυσταγωγική ρήση τού Ιησού «Ο τρώγων μου την σάρκα και πίνων μου το αίμα εν εμοί μένει καγώ εν αυτώ». Σύμφωνα λοιπόν με μια ισχυρά παγιωμένη πεποίθηση η οποία έλαβε νέα ώθηση με την κυκλοφορία τού βιβλίου των Freke και Gandy Τα μυστήρια τού Ιησού και αναπαράγεται έκτοτε με ραγδαίους ρυθμούς στο Διαδίκτυο, η συγκεκριμένη τελετουργική φράση στην πραγματικότητα ανάγεται στον Μίθρα. Συγκεκριμένα οι εν λόγω συγγραφείς κάνουν λόγο για μία επιγραφή σε Μιθραίο τού Βατικανού η οποία αναφέρει:

«Όποιος δεν φάει το σώμα μου και δεν πιεί το αίμα μου, ώστε να γίνει ένα μαζί μου κι εγώ ένα με αυτόν, δεν θα γνωρίσει τη σωτηρία» (1)

Τη συγκεκριμένη ρήση μάλιστα με πηγή τον Ambelain μνημονεύουν στο βιβλίο τους Στα ίχνη τού Ι.Χ.Θ.Υ.Σ ακόμα και οι χριστιανοί αστροφυσικοί Στράτος Θεοδοσίου και Μάνος Δανέζης χωρίς ωστόσο να αφήνουν κάποιες (σαφείς) αιχμές για την αξιοπιστία των πηγών (2). Ωστόσο: Απ’ ότι φαίνεται, οι Freke και Gandy βρήκανε παππά, και είπαν να θάψουν πέντ’-έξι! Διότι μετά το αρχικό σοκ που μου προκάλεσε η απίστευτη αυτή ομοιότητα, είπα να το ψάξω λιγάκι παραπάνω ώστε να βεβαιωθώ κι εγώ ο ίδιος ότι όντως η πληροφορία αυτή περί μιθραϊκής επιγραφής στο Βατικανό, ευσταθούσε. Έτσι λοιπόν διαπίστωσα ότι τα πράγματα δεν είναι καθόλου, μα καθόλου έτσι όπως τα παρουσιάζουν οι Αμερικανοί συγγραφείς (3). Η πληροφορία περί επιγραφής, βλέπετε, την οποία υποτίθεται ότι άντλησαν από το βιβλίο τού Joscelyn Godwin Mystery Religions in the Ancient World (σελ. 28) είναι εντελώς ανυπόστατη, αφού ο Godwin ουδέποτε έγραψε κάτι τέτοιο! Αυτό που αναφέρεται στη συγκεκριμένη σελίδα είναι ότι ένα περσικό μιθραϊκό κείμενο περιέχει μία ρήση που θυμίζει εκπληκτικά τα λόγια του Ιησού. Και την παραθέτει:
..
«A Persian Mithraic text, amazingly reminiscent of Jesus' words, states that “he who will not eat of my body and drink of my blood, so that he will be made one with me and I with him, the same shall not know salvation.”»

Καμία αναφορά, λοιπόν, εδώ περί επιγραφής! Επιγραφές με πληροφορίες γύρω από τα μιθραϊκά μυστήρια ασφαλώς και υπάρχουν. Kαμία όμως με την επίμαχη ευχαριστιακή ρήση. Από πού άντλησε λοιπόν ο Godwin την πληροφορία για το περσικό μιθραϊκό κείμενο; Βασικά άγνωστο, αφού δεν αναφέρει καμία πηγή. Πιθανότατα όμως να υπάρχει εδώ κάποια σύνδεση με το βιβλίο τού M.J. Vermaseren Mithras the Secret God. Εκεί, και συγκεκριμένα στη σελίδα 103, όντως αναφέρεται ότι η επίμαχη φράση συνδέεται με ένα αρχαίο κείμενο, με τη διαφορά όμως ότι το εν λόγω κείμενο πρώτον, ΔΕΝ αναφέρεται στον Μίθρα, αλλά στον Ζωροάστρη και το κυριότερο, είναι μεσαιωνικό και συνεπώς μεταχριστιανικό (4). Εκδόθηκε το 1946 από τον Franz Cumont (5), καθηγητή τού Vermaseren και παρόλο που αποτελεί αραβικό αντίγραφο αρχαιοτέρου πρωτοτύπου, είναι μάλλον απίθανο να ανάγεται σε προχριστιανική εποχή αφού μεταξύ άλλων αναφέρει και τον Χριστό αντιδιαστέλλοντας τον με τον Ζωροάστρη (6). Αναφορικά δε με την πηγή προέλευσης τής υποτιθέμενης ρήσης τού Ζωροάστρη, ενδιαφέρον παρουσιάζει η υπόθεση ότι εδώ θα μπορούσε να υπάρχει κάποια σύνδεση με το έργο τού Αριστόκριτου Θεοσοφία (5 μ.Χ.). Το εν λόγω βιβλίο αφορίστηκε από την Εκκλησία επειδή προέβαλλε τον ισχυρισμό ότι Εθνισμός, Ιουδαϊσμός και Χριστιανισμός στην πραγματικότητα ήταν μία και η αυτή θρησκεία, θεωρώντας μάλιστα τον Χριστό και τον Ζωροάστρη την ίδια θεότητα!

Συμπέρασμα: τα περί ύπαρξης μιθραϊκής προχριστιανικής επιγραφής με την επίμαχη ρήση, είναι αναίσχυντο ψέμα το οποίο σκαρφίστηκαν οι Freke και Gandy παραποιώντας ανερυθρίαστα την πηγή στην οποία οι ίδιοι παρέπεμψαν, δηλαδή τον Godwin! Πιθανολογείται, ωστόσο, ότι ακριβώς σ’ αυτή τη φράση πρέπει να αναφερόταν και ο Ιουστίνος ο Μάρτυρας όταν με φρίκη μιλούσε για τις μυστικιστικές φράσεις που προφέρονταν πάνω από τον άρτο και το κύπελλο των μυημένων στα Μυστήρια τού Μίθρα! Μπορεί μεν να μην θέλησε ή και να μην τόλμησε να καταγράψει αυτολεξεί το ακριβές περιεχόμενο των φράσεων αυτών, ανέφερε όμως με απόλυτη σαφήνεια ότι την εντολή τού Ιησού προς τους μαθητές του να κοινωνούν οίνο και άρτο εις ανάμνησιν του, την μιμούνταν οι δαίμονες κατά την τέλεση των μυστηρίων τού Μίθρα ζητώντας από τους μύστες να κάνουν ακριβώς το ίδιο! Συνεπώς είναι αδιαμφισβήτητο ότι όντως κάποια εκπληκτική ομοιότητα υπήρχε εδώ που σκανδάλιζε τους πιστούς. Αλλιώς δεν θα είχε πει ο Ιουστίνος αυτά που είπε. Άλλο όμως το ένα, άλλο τ’ άλλο. Έτσι δεν είναι κύριοι Freke και Gandy;




Π Α Ρ Α Π Ο Μ Π Ε Σ

[1] Τα μυστήρια του Ιησού, σελ. 12, 76-77, εκδ. ΕΝΑΛΙΟΣ

[2] Στράτος Θεοδοσίου - Μάνος Δανέζης, Στα ίχνη τού Ι.Χ.Θ.Υ.Σ.,
σελ. 599, εκδ. ΔΙΑΥΛΟΣ
....
[3] UPDATE (27/05/2010):
O Roger Pearse έχει ασχοληθεί εκτενέστατα με το θέμα καταρρίπτοντας με
αδιάσειστα στοιχεία τον μύθο. Περισσότερα για τον Μίθρα μπορεί κανείς να
βρει στην εξαιρετικά ενδιαφέρουσα ιστοσελίδα του, αλλά και στο προσωπικό
του ιστολόγιο.
....
[4] UPDATE (27/05/2010):
Στο πρωτότυπο Mithras de geheimzinnige God δεν γίνεται καν λόγος περί
περσικού κειμένου, αλλά απλώς περί. σ η μ α ν τ ι κ ο ύ. κειμένου. Η λέξη
«Iranian» αποτελεί αυθαίρετη προσθήκη τού μεταφραστή!

Ολλανδικό πρωτότυπο:

«[…] Een middeleeuwse tekst, welke door Cumont wird gepubliceerd,
is in dit verband bijsonder interessant. […] Deze belangrijke text […]»
..
Αγγλική μετάφραση:
..
« […] and in this connection mention may be made of a medieval text,
published by Cumont […]. In this important Persian text […].»
.
[5] UPDATE (27/05/2010):
Από το γαλλικό πρωτότυπο:

«[…] Or le Christ se mesura avec Zoroastre et, en ressuscitant réellement
les morts, rendit vaine la propagande des Mages dans le monde entier.
Puis l'écrivain chrétien ajoute: ‘’Ce Zardasht dit encore à ses disciples:
Qui ne mangera pas de mon corps et ne boira pas de mon sang, de
manière qu'il se mélange à moi et que je me mélange à lui, celui-là
n'aura pas le salut... Mais le Christ dit à ses disciples: ‘’Qui mange
mon corps et boit mon sang, aura la vie éternelle.’’ […]»
.
[6] UPDATE (27/05/2010):
Στην πραγματικότητα πρόκειται περί συλλογής ψευδεπίγραφων
αποφθεγμάτων που αποδόθηκαν εκ των υστέρων σε μεγάλες
προσωπικότητες τής προχριστιανικής εποχής ως προφητείες.
..
..